22 Ιουνίου 1973: Το Μεγάλο μας Τσίρκο ανεβαίνει στο θέατρο «Αθήναιον» της οδού Πατησίων

απο Cyclades Open

Το θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη, που έγραψε ιστορία, όταν ανέβηκε μεσούσης της δικτατορίας από τον θίασο Καρέζη – Καζάκου, σαν σήμερα 22 Ιουνίου 1973.

Τη μουσική και τα τραγούδια της παράστασης έγραψε ο Σταύρος Ξαρχάκος, ενώ στη σκηνή εμφανίζεται και τραγουδά ο αλησμόνητος Νίκος Ξυλούρης.

Όπως αναφέρει το sansimera.gr, το έργο διατρέχει, με σατυρικό, αλλά και δραματικό τρόπο, τη νεότερη ελληνική ιστορία από την Τουρκοκρατία και τα χρόνια του Όθωνα έως τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Γερμανική Κατοχή.

Η ιδέα για το ανέβασμα του έργου ανήκε στο θιασαρχικό ζεύγος, που για πρώτη φορά την άνοιξη του 1972 σκέφτηκαν ν’ ανεβάσουν ένα έργο, που σύμφωνα με την Τζένη Καρέζη έπρεπε «να είναι κάτι σαν λαϊκό πανηγύρι, να κλείνει μέσα του πολλή ρωμιοσύνη… και μέσα από τη σάτιρα, τον αυτοσαρκασμό, το γέλιο και το δάκρυ, να μιλήσουμε για τους καημούς και τα όνειρα της φυλής μας, για προδομένους αγώνες, για προδομένες ελπίδες… και πάνω απ’ όλα για ομορφιά. Για την ομορφιά αυτού του λαού, που δεν παύει ποτέ να αγωνίζεται, να προδίδεται, να πιστεύει και να συνεχίζει τον αγώνα του, διατηρώντας τις ρίζες του αναλλοίωτες αιώνες τώρα».

«Όλα αυτά όμως θά ’πρεπε να ειπωθούν ρωμέικα, ζεστά. Καθόλου φιλολογικά. Καθόλου εγκεφαλικά. Θά’ πρεπε, δηλαδή, να γραφτεί ένα έργο που να έχει μέσα του τους σπόρους της λαϊκής μας τέχνης. Εγχείρημα δύσκολο, άπιαστο σχεδόν», συνεχίζει την αφήγησή της η Τζένη Καρέζη.

«Ο Καμπανέλλης είχε μία ιδέα που τον έτρωγε πάντα, το μύθο του Κρόνου που τρώει τα παιδιά του. Ήθελε να παρομοιάσει την ελληνική ιστορία με τον Κρόνο γιατί η Ελλάδα κάνει τίποτα άλλο; Τρώει τα παιδιά της.  Αγκιστρώθηκε από αυτή την ιδέα και αρχίσαμε να την επεξεργαζόμαστε.

Ξενύχτια στο σπίτι, συμπόσια, κουβεντολόι, πω! πω! τι γινότανε, πήγαινε η πατάτα και το μακαρόνι σύννεφο. Σιγά σιγά σχηματίστηκε η ιδέα να φτιάξουμε ένα πανόραμα της ελληνικής ιστορίας από τα αρχαία χρόνια μέχρι και την κατοχή. Να γίνει ένα σπονδυλωτό έργο με επεισόδια. Το 1972  βάλαμε πια σαν στόχο να το ανεβάσουμε το καλοκαίρι του 1973. Ξεκίνησε να γράφει ο Ιάκωβος… έγραφε… έγραφε… και εγώ πήγαινα τα κείμενα στην λογοκρισία. Πήγαινα έναν πάκο χαρτιά και μου άφηναν μισό. Έγραφε ο Ιάκωβος άλλα κείμενα, τα πήγαινα και από πέντε ή έξι επεισόδια μας άφηναν ένα. Αυτό ήταν βασανιστήριο! Ο Καμπανέλλης μέχρι και που πέθανε έγραφε με το χέρι. Όταν ανέβηκε το τσίρκο έμεινε ένα μήνα στο κρεβάτι. Εξοντώθηκε! Για να βγάλουμε αυτά τα δώδεκα επεισόδια του τσίρκου έγραψε κυριολεκτικά μία στοίβα κείμενα.»

Κώστας Καζάκος

Οι θιασάρχες απευθύνθηκαν στον σπουδαίο Έλληνα θεατρικό συγγραφέα Ιάκωβο Καμπανέλλη, επειδή είχε «ταλέντο, πείρα, γνώση» και στο έργο του «χτυπάει πάντα πυρετικά, σπαρακτικά και γνήσια ο σφυγμός της ράτσας». Ο Καμπανέλλης δέχτηκε με ενθουσιασμό την πρότασή τους κι έτσι προέκυψε το θεατρικό «Το Μεγάλο μας Τσίρκο».

Την παράσταση ανέλαβε να σκηνοθετήσει ο Κώστας Καζάκος με βοηθό τον Άρη Δαβαράκη, τα σκηνικά και τα κοστούμια έφτιαξε ο Φαίδων Πατρικαλάκης. Τα τραγούδια της παράστασης έγραψε ο Σταύρος Ξαρχάκος και τα ερμήνευε επί σκηνής ο Νίκος Ξυλούρης.

«Ήμασταν πενήντα δύο άτομα θίασος. Οι δέκα μουσικοί του Ξαρχάκου ήταν καταπληκτικοί! Όλοι ήταν καταπληκτικοί. Πώς είχα πείσει τον Ξυλούρη να πάρει μέρος, εγώ το ξέρω. Δεν ήθελε, ντρεπόταν. Εκείνη την εποχή τραγούδαγε στην Πλάκα. Θυμάμαι πως έβγαινε και διέσχιζε τη σκηνή και ο κόσμος έκανε «α!».

Κώστας Καζάκος

Η κίνηση και η θεατρική απόδοση της σκηνής του Καραγκιόζη διδάχτηκε από τον Ευγένιο Σπαθάρη, ο οποίος διακόσμησε το χώρο της εισόδου. Τους βασικούς ρόλους ερμήνευσαν ο Κώστας Καζάκος, η Τζένη Καρέζη, ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ο Νίκος Κούρος, ο Τίμος Περλέγκας και ο Χρήστος Καλαβρούζος.

Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε στις 22 Ιουνίου 1973 στο θέατρο «Αθήναιον» της οδού Πατησίων. Αμέσως αγαπήθηκε από το κοινό κι έγινε σύμβολο του αγώνα κατά της Χούντας. Αλληγορικά γραμμένο, κατάφερε να περάσει τις συμπληγάδες της λογοκρισίας, κρύβοντας δεκάδες μηνύματα κατά της δικτατορίας. Κάθε βράδυ γινόταν κοσμοσυρροή στο «Αθήναιον», που βρισκόταν σχεδόν απέναντι από το Πολυτεχνείο. Ανάμεσά τους και «εκπρόσωποι» του στρατιωτικού καθεστώτος, που σημείωναν και ενημέρωναν τους προϊσταμένους τους για τις αντιδράσεις των θεατών.

Οι παραστάσεις του διακόπηκαν βίαια από τη Χούντα, τον Οκτώβριο, λίγο πριν από το Πολυτεχνείο.

Η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος συνελήφθησαν και κρατήθηκαν στο ΕΑΤ-ΕΣΑ, ενώ συνελήφθησαν εκ νέου κατά την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Οι παραστάσεις του έργου συνεχίστηκαν μετά την αποφυλάκισή τους με μεγαλύτερη επιτυχία από τις 22 Δεκεμβρίου 1973.

Ακούστε την απαγορευμένη παράσταση

Αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, στις 3 Αυγούστου 1974, το έργο ξανανέβηκε με την προσθήκη των λογοκριμένων σκηνών κι ενός τραγουδιού («Το Προσκύνημα») στο φινάλε της παράστασης για τους νεκρούς του Πολυτεχνείου.

«Το Μεγάλο μας Τσίρκο». Μια πολιτική δήλωση του Ιάκωβου Καμπανέλλη

«Το µεγάλο µας τσίρκο» του Ιάκωβου Καµπανέλλη (3/12/1922 – 29/3/2011) που επέζησε από το καθεστώς της χούντας χάρη στην ευφυΐα του συγγραφέα του και την ενθουσιώδη υποδοχή του κοινού, συγκρίθηκε µε «πολιτική συγκέντρωση διαμαρτυρίας» και χαρακτήρισε την εποχή του.

Όπως θα μπορούσε να χαρακτηρίζει κάθε εποχή που διακρίνεται από εκπτώσεις στη δημοκρατία, τεράστιες κοινωνικές ανισότητες και αναζήτηση ουσιαστικής ελευθερίας.

Ένα σημαδιακό έργο για την περίοδο της χούντας, σύμβολο για το νεοελληνικό θέατρο και σταθμός για την ελληνική θεατρική µουσική με την ανεπανάληπτη φωνή του Νίκου Ξυλούρη να τραγουδάει το «Φίλοι κι αδέλφια» και τα άλλα τραγούδια του Ξαρχάκου.

Η Νίκη Μαυραγάνη, εγγονή του Ιάκωβου Καµπανέλλη, μιλώντας για το «Μεγάλο µας τσίρκο» στον Ανδρέα Τσιλίρα, στο αφιέρωμα της εφημερίδας «Τέταρτο» (Νοέμβριος 2013), με αφορμή την συμπλήρωση σαράντα χρόνων από την πρώτη παράσταση (22/6/1973) αναφέρει πως «∆εν ήταν µόνο µια παράσταση – σταθμός, ήταν µια πολιτική δήλωση του παππού µου…».

«Πριν γράψω “Το μεγάλο μας τσίρκο”, είχα πει πολλές φορές, σε πολλές παραστάσεις, πως ο τόπος μας μοιάζει με τον Κρόνο, το θεό που έτρωγε τα παιδιά του. Γι΄αυτό και το κείμενο αναφέρεται τόσο συχνά στον Κρόνο, γι΄αυτό τοποθετήσαμε στην παράσταση και σε κυρίαρχη θέση δυο μεγάλα φίδια.  Με πλαίσιο αυτό το τόσο παραστατικό σύμβολο ο θεατής είχε μια πρώτη ειδοποίηση για το τι θα λέγαμε.

Το έργο γράφτηκε για να δώσει στο κοινό που συγκεντρώνεται στο Θέατρο την ευκαιρία να εκδηλωθεί με σαφή στόχο. Προσέφερε στο θεατή τη δυνατότητα να κάνει άμεσες συναρτήσεις με την πολιτική κατάσταση. Είχαμε δικτατορία. Ήταν ανάγκη να μαζεύουμε κια να στρέφουμε εναντίον της όλες τις αρνήσεις. Ακόμα κι αυτές που  μπορούσε να κινητοποιήσει κανείς με τα γέλια και με τα χειροκροτήματα σε μια θεατρική παράσταση.»

Ιάκωβος Καμπανέλλης

Η Νίκη Μαυραγάνη, εγγονή του Ιάκωβου Καµπανέλλη, δεν έζησε φυσικά την πρώτη ιστορική παράσταση του 1973, παρακολούθησε όμως όλη την πορεία του ανεβάσματός της από το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδας (2012). Έτσι απέκτησε µια επιπλέον ειδική σχέση µε το «Μεγάλο µας τσίρκο», πέρα από τη συγγενική της σχέση µε το συγγραφέα του.

Ο κόσμος τα εισιτήρια της παράστασης τα έλεγε «ψήφους»

Η µητέρα της Νίκης, Κατερίνα Καµπανέλλη, είναι υπεύθυνη του αρχείου του Ιάκωβου Καµπανέλλη και επιμελείται και την επίσημη ιστοσελίδα του (www.kambanellis.gr). Έχοντας ακούσει από πρώτο χέρι όλες τις διηγήσεις, τα γνωστά και άγνωστα περιστατικά που αποτελούν την ιστορία του έργου και της πρώτης ιστορικής του παράστασης μοιράζεται μαζί μας µερικές από τις πτυχές αυτής της ιστορίας.

Έχοντας γράψει ένα τόσο υπέροχα υπαινικτικό κείμενο, ήταν επόμενο ότι ο Καµπανέλλης θα έβρισκε κι έναν εξίσου ευφάνταστο τρόπο για να το διασώσει από τη λογοκρισία.

«Κάθε µέρα ο Καµπανέλλης έπρεπε να υποβάλλει το κείμενο της παράστασης προς έγκριση από την επιτροπή της λογοκρισίας. Έγραφε λοιπόν επιπλέον κείμενα που περιείχαν φράσεις ξεκάθαρα ενάντια στο καθεστώς (π.χ. «Κάτω η Χούντα» κ.τ.λ.), η λογοκρισία όπως αναμενόταν τα έκοβε κι έτσι έμενε κάθε φορά το κείμενο του έργου που πραγματικά ήθελε να παιχτεί…».

Κάθε µέρα έξω από το θέατρο γινόταν αληθινή διαδήλωση. Ούτε οι πολύ συχνές επεμβάσεις των αρχών, ούτε οι συλλήψεις των πρωταγωνιστών και άλλων συντελεστών κατάφεραν να µειώσουν την επιρροή του. Το «Μεγάλο µας τσίρκο» είχε πετύχει το στόχο του να γίνει µια «κωμωδία» που θα άναβε τη σπίθα.

«Ο κόσμος ένιωθε πως έκανε αντίσταση παρακολουθώντας και στηρίζοντας την παράσταση. Είναι χαρακτηριστικό πως όταν ήθελε να προµηθευτεί εισιτήρια, τα έλεγε ψήφους κι όχι εισιτήρια. Είχε τεράστια επίδραση στην ψυχολογία του κοινού κι επηρέασε αρκετούς ανθρώπους να ενεργοποιηθούν ενάντια στη χούντα».

Αυτό ήταν το «Μεγάλο µας τσίρκο»: Μια εξαιρετική αφορμή διαµαρτυρίας µέσω της τέχνης και ένα «Ξύπνημα» από αυτά που πάντα έχει ανάγκη ο κόσμος σε δύσκολες στιγμές ή σε αντιδημοκρατικές συνθήκες.

Με πληροφορίες και φωτογραφίες από το sansimera.gr. dimosio.gr, tetartopress.gr, umano.gr

Φωτογραφία εξωφύλλου via youtube

Δείτε επίσης