LIFE GRECABAT: Ολοκληρώθηκε το έργο προστασίας του Σπηλαίου Ζα στη Νάξο

Ειρήνη Προμπονά

απο Cyclades Open

Στη δυτική πλαγιά του ψηλότερου βουνού των Κυκλάδων του Ζα (1004 μ.) και σε υψόμετρο 628 μέτρων από τη θάλασσα βρίσκεται ένα εμβληματικό σπήλαιο μέσα στο δίκτυο προστασίας Natura 2000. Πρόκειται για το σπήλαιο του Ζα ή σπήλαιο των Αργιών. Το μήκος του υπολογίζεται σε 115 μ. ενώ η έκταση που καταλαμβάνει είναι 4.100 τ.μ. Η είσοδός του είχε πλάτος 10μ. και ύψος 2,5μ.,, ενώ αποτελείται από έναν κυρίως θάλαμο, ο οποίος χωρίζεται σε τμήματα από ογκόλιθους που έχουν αποσπαστεί από την οροφή και ενός μικρού θαλάμου που ήταν άλλοτε φυσική δεξαμενή νερού.

Οι πλούσιες σε ευρήματα επιχώσεις του σπηλαίου, όπως έδειξαν οι ανασκαφές (1985, 1986 και 1994) και η μελέτη των ευρημάτων, καλύπτουν μια μακραίωνη ανθρώπινη παρουσία, η οποία αντιστοιχεί σε ποικίλες περιόδους ανέλιξης του προϊστορικού πολιτισμού των Κυκλάδων αλλά και τη ρωμαϊκή περίοδο. Λόγω της αρχαιολογικής του αξίας το σπήλαιο είχε περιφραχθεί ερμητικά με τοίχο και συμπαγή πόρτα, η οποία όμως δεν υφίσταται πλέον.

Οι μύθοι και η λαϊκή παράδοση το πλαισιώνουν το σπήλαιο δίνοντας του πολλές φορές πρωταγωνιστικό ρόλο στην εξέλιξη της αφήγησή τους. Από τον Ολύμπιο Θεό Δία που μεταφέρθηκε σε παιδική ηλικία από το Ιδαίον Άντρο της Κρήτης, στη σπηλιά του Ζα στη Νάξο, για να γλιτώσει από τον πατέρα του τον Κρόνο, μέχρι τους πειρατές που επέδραμαν καταληστεύοντας το βιός των κατοίκων οι οποίοι έβρισκαν καταφύγιο σ’ αυτήν για να γλιτώσουν, η σπηλιά είναι συνυφασμένη με την προστασία της ζωής.

Τώρα είναι η σειρά μας να προστατέψουμε αυτό το μοναδικής αξίας σπήλαιο και τη ζωή που φιλοξενεί μέσα του.

Το πρόγραμμα LIFE GRECABAT που αφορά προστασία των σπηλαίων και των προστατευόμενων ειδών

Το σπήλαιο του Ζα παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον από βιολογική και σπηλαιολογική άποψη. Έτσι με την βοήθεια των ευρωπαϊκών προγραμμάτων προστασίας και ανάδειξης της Φύσης, τα ανάλογα χρηματοδοτικά εργαλεία που τα πλαισιώνουν και το κατάλληλο επιστημονικό προσωπικό, το σπήλαιο του Ζα και τα προστατευόμενα είδη νυχτερίδων που το κατοικούν γίνεται μέρος της πρώτη πανελλαδικής προσπάθειας για διαχείριση, προστασία και ανάδειξη νυχτερίδων, σπηλαίων και σπηλαιόβιας ζωής. Ένα πρόγραμμα που φιλοδοξεί να γίνει παράδειγμα ολοκληρωμένης διαχείρισής τους σε εθνικό επίπεδο.

Το έργο LIFE-ΦΥΣΗ «Ελληνικά Σπήλαια και Χειρόπτερα: Διαχειριστικές Δράσεις και Αλλαγή Συμπεριφοράς» («Greek Caves and Bats: Management Actions and Change of Attitude», LIFE17 NAT/GR/000522 – LIFE GRECABAT), στοχεύει στην εφαρμογή επιδεικτικών δράσεων διατήρησης, την ενημέρωση του κοινού για τη ζωή στα σπήλαια, την εφαρμογή νέων συστημάτων παρακολούθησης και την προώθηση της ολοκληρωμένης διαχείρισης των σπηλαίων.

Το έργο υλοποιεί δράσεις διατήρησης σε 10 περιοχές του Δικτύου NATURA 2000 στην Ελλάδα (από Κρήτη ως Έβρο), ενώ παράλληλα ενημερώνει και καταρτίζει τους κοινωνικούς εταίρους. Έχει σαν στόχο να βελτιώσει την κατάσταση διατήρησης 10 ειδών χειρόπτερων (είδη κοινοτικού ενδιαφέροντος, Παραρτήματα II-IV Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ) και επιλεγμένων σπηλαίων (Τύπος οικότοπου 8310, Παράρτημα Ι Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ), βοηθώντας παράλληλα την επιβίωση της μοναδικής σπηλαιόβιας ζωής (δεκάδες ενδημικά είδη εντόμων και άλλων ασπόνδυλων ζουν μόνο σε ένα ή περισσότερα σπήλαια της Ελλάδας).

Το έργο έχει διάρκεια 4,5 έτη (01/09/2018 – 28/02/2023) που έχει παραταθεί κατά 18 μήνες, μέχρι τις 31/08/2024 (ενώ αναμένεται και νέα παράταση) και συγχρηματοδοτείται από το χρηματοδοτικό εργαλείο LIFE της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (EC/EASME) και το Πράσινο Ταμείο (και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Α. Γ. Λεβέντη και του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος). Συντονιστής Δικαιούχος είναι το Πανεπιστήμιο Κρήτης – Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης (ΜΦΙΚ). Συνδικαιούχοι (Εταίροι) είναι: (1) Υπουργείο Περιβάλλοντος & Ενέργειας (ΥΠΕΝ), (2) Πράσινο Ταμείο, (3) Ινστιτούτο Σπηλαιολογικών Ερευνών Ελλάδας (ΙΝΣΠΕΕ) και (4) ΑΤΕΠΕ Διαχείριση Οικοσυστημάτων Μονοπρόσωπη ΕΠΕ (ΑΤΕΠΕ).

Είναι η πρώτη πανελλαδική προσπάθεια για διαχείριση, προστασία και ανάδειξη νυχτερίδων, σπηλαίων και σπηλαιόβιας ζωής. Φιλοδοξεί να γίνει παράδειγμα ολοκληρωμένης διαχείρισής τους σε εθνικό επίπεδο.

Μια χρονοκάψουλα που μεταφέρει πληροφορίες αιώνων

Αναζητήσαμε τον project manager του προγράμματος LIFE GRECABAT για να μάθουμε περισσότερα για το πρόγραμμα και την επιλογή του σπηλαίου του Ζα. 

Ο Γιώργος Παπαμιχαήλ, Δρ. Επιστημών Περιβάλλοντος  μας λέει πως πρόκειται για έναν οικότοπο ο οποίος φιλοξενεί σημαντικά και προστατευόμενα είδη, που μαζί με τον χώρο πρέπει να προστατευτούν από την ανεξέλεγκτη επισκεψιμότητα. “Πρόκειται για ένα αρκετά σημαντικό σπήλαιο, που έχει 6 είδη προστατευόμενων χειρόπτερων (νυχτερίδων) που ζουν και αναπαράγονται σε αποικίες, ενώ διαθέτει τουλάχιστον 4 ενδημικά ασπόνδυλα σπηλαιόβια είδη που κατοικούν σ’ αυτό”. Κι αυτό έρχεται ουσιαστικά να θέσει σε εφαρμογή το έργο αυτό.

Με το LIFE GRECABAT διασφαλίζεται η απρόσκοπτη διέλευση των χειροπτέρων (αλλά και των άλλων ειδών άγριας πανίδας) από και προς το σπήλαιο, ενώ, παράλληλα, σταματά η όχληση των αποικιών, η συμπίεση του δαπέδου  και η υποβάθμιση του αρχαιολογικού χώρου. Το σπήλαιο προστατεύεται πλέον αποτελεσματικά, ενώ εξαλείφεται η πιθανότητα ατυχημάτων από την ανεξέλεγκτη είσοδο στο σπήλαιο (εκατοντάδες επισκέπτες εισέρχονταν ημερησίως, χωρίς να έχουν τις απαιτούμενες άδειες, εκπαίδευση και εξοπλισμό).

“Το σπήλαιο του Ζα είναι πλέον κλειστό” μας λέει ο Παπαμιχαήλ. “Αναγκαστικά έκλεισε προκειμένου να προστατευτεί και ο οικότοπος αλλά και όποιος μπορούσε να μπεί μέσα σ’ αυτό χωρίς εξοπλισμό και άδεια. “Επιπλέον” συμπληρώνει, “πρόκειται για έναν σημαντικό αρχαιολογικό χώρο με σημαντικά ευρήματα και σαν τέτοιος χρειάζεται προστασία”.

Πως όμως θα ενημερώνονται οι περιπατητές που θα φτάσουν ως εκεί από το μονοπάτι;

Όπως μας εξηγεί ο Γιώργος Παπαμιχαήλ γι’ αυτό τον σκοπό υπάρχουν πινακίδες. “Ένα αναλόγιο έχει τοποθετηθεί στην πηγή (Βρύση Αργιών) που αναφέρει τα είδη του μεσογειακού τοπίου που μπορεί να δει κανείς περπατώντας στο μονοπάτι για το σπήλαιο. Η δεύτερη πινακίδα , που θα τοποθετηθεί σύντομα, μιλάει για το σπήλαιο και την σημασία του. Τα είδη που φιλοξενεί και για τους κανόνες συμπεριφοράς που πρέπει να έχουμε όταν επισκεπτόμαστε μια τέτοια περιοχή. Έτσι ο επισκέπτης παίρνει τις πληροφορίες που χρειάζεται για την συγκεκριμένη περιοχή. Οι πιέσεις δυστυχώς που δέχονται από την ανεξέλεγκτη επισκεψιμότητα αυτές οι περιοχές είναι μεγάλες” προσθέτει.

Κι αν κάποιος θέλει να περιηγηθεί;

“Απαγορεύεται η επίσκεψη…όμως φτιάξαμε μια εικονική εφαρμογή εξερευνητής του σπηλαίου με συρραφή από δυο διαφορετικά σπήλαια ώστε να μπορέσει να περιηγηθεί ο επισκέπτης με ασφάλεια και να μην κινδυνεύσουν τα είδη. Έτσι έχουν όλοι πρόσβαση, ακόμα κι αν δεν μπορούν να φτάσουν να το δουν από κοντά” μας εξηγεί ο δρ. Παπαμιχαήλ.

Εφαρμογή Εικονικής Εξερεύνησης Σπηλαίου

https://www.lifegrecabat.eu/el/news-articles/311

https://www.youtube.com/watch?v=fA8h_IHlAIk

Στην προσπάθεια υλοποίησης του έργου συνέδραμε ο δήμος Νάξου και Μικρών Κυκλάδων υποστηρίζοντας τις δράσεις και διευκολύνοντας τους επιστήμονες από την πρώτη στιγμή.

Τη δράση υποστήριξαν ακόμα:

-Σύλλογος για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας ΑΡΧΕΛΩΝ (www.archelon.gr)

-Σύλλογος Προστασία Άγριας Ζωής Νάξου (www.naxoswildlifeprotection.com)

Το έργο υλοποίησε το Πανεπιστήμιο Κρήτης (ως συντονιστής εταίρος του LIFE GRECABAT) με την ανάδοχο εταιρία «ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ» με τεχνίτες από το Φιλότι.

Οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν υπό την εποπτεία του Δασονομείου Νάξου (για τη Διεύθυνση Δασών Κυκλάδων) και της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας Σπηλαιολογίας (ΕΠΣ ΥΠΠΟ)

Όπως μας αποκάλυψε ο δρ. Παπαμιχαήλ τον προσεχή Νοέμβριο θα πραγματοποιηθεί στη Νάξο μια ημερίδα όπου θα παρουσιαστεί συνολικά το πρόγραμμα και τα αποτελέσματά του.

Αξίζει να σημειωθεί πως τα σπήλαια έχουν σταθερές συνθήκες και θερμοκρασία στον ετήσιο μέσο όρο της περιοχής που βρίσκονται, επηρεάζονται από την κλιματική αλλαγή αλλά πιο αργά και οι οργανισμοί που διαβιούν εντός τους είναι απομονωμένοι. Κι αυτό κάνει το σπήλαιο του Ζα τόσο σημαντικό: Ένα νησί που βρίσκεται αποκομμένο από την υπόλοιπη χώρα μέσα στη θάλασσα, διαθέτει ένα ακόμα απομονωμένο σημείο, ένα σπήλαιο κι αυτό το γεγονός είναι εξαιρετικά σημαντικό για την επιστήμη και τις μελέτες που πραγματοποίει για τα μοναδικά χαρακτηριστικά που μπορούν να αναπτύξουν τα είδη.

Ένα αναλόγιο έχει τοποθετηθεί στην πηγή (Βρύση Αργιών) που αναφέρει τα είδη του μεσογειακού τοπίου που μπορεί να δει κανείς περπατώντας στο μονοπάτι για το σπήλαιο

Καταλήγοντας στη συζήτησή μας ο Γιώργος Παπαμιχαήλ είπε τα εξής: “Τα σπήλαια είναι εκτός από πολύ ευαίσθητα οικοσυστήματα χρονοκάψουλες, δηλαδή μέσα τους έχουν μείνει μορφές ζωής από πολύ παλαιότερες περιόδους και μας δίνουν την δυνατότητα να αντλήσουμε στοιχεία και πληροφορίες για το φυσικό περιβάλλον και τις συνθήκες που επικρατούν στη φύση. Αν οι συνθήκες μέσα σ’ αυτά διαταραχθούν, τότε διαταράσσεται ολόκληρο το οικοσύστημα”.

Το σπήλαιο του Ζα και οι φιλοξενούμενοί του χάρη στο LIFE GRECABAT μπορούν να ατενίζουν με ασφάλεια από ψηλά τη θάλασσα που απλώνεται τυλίγοντας το νησί. Δυστυχώς δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για τις παραλίες Natura του νησιού που η πίεση συνεχίζει να αυξάνεται δραματικά αλώνοντας τες.

Το έργο στο Ζα της Νάξου:

Χρόνος: οι εργασίες έγιναν το διάστημα 25/06 – 27/06

Η υποδομή προστασίας του σπηλαίου Ζα υλοποιήθηκε στο πλαίσιο της Δράσης C1: Προστασία, αποκατάσταση και διαχείριση σημαντικών καταφυγίων για τα χειρόπτερα / https://www.lifegrecabat.eu/el/news-articles/365

Οι πινακίδες είναι αποτέλεσμα της Δράσης Ε1: Δραστηριότητες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης (σελίδες 8 & 9 για το Ζα) / https://www.lifegrecabat.eu/sites/default/files/2021-06/Action_E1_LifeGrecaBat_ISigns_all.pdf

Αναλυτική τεκμηρίωση για τη σκοπιμότητα των παρεμβάσεων μπορείτε να βρείτε στις παρακάτω αναφορές του Έργου (σελ. 24 έως 27 και 48 έως 53 αντίστοιχα):

https://www.lifegrecabat.eu/sites/default/files/2021-06/Action_A1_Bats%20%20Inventory_UoC.pdf

https://www.lifegrecabat.eu/sites/default/files/2021-06/Action_A1_Hab8310_Inventory_HISR.pdf

Διαβάστε ΕΔΩ την ανακοίνωση για την ολοκλήρωση του έργου στο σπήλαιο του Ζα από το LIFE GRECA BAT

Δείτε ακόμα σχετικά με το πρόγραμμα:

Επιστήμη των πολιτών και συλλογή δεδομένων για τα είδη τα σπήλαια και την προστασία τους:

https://www.lifegrecabat.eu/index.php/el/citizen-science

Πως μπορείτε να αποκτήσετε γνώσεις παίζοντας με τα παιδιά εκπαιδευτικό παιχνίδι

Εκπαιδευτική βαλίτσα:

https://www.lifegrecabat.eu/el/enimerotiko-yliko

https://www.lifegrecabat.eu/el/news-articles/349

https://www.lifegrecabat.eu/el/news-articles/370

Φωτογραφίες/Πληροφοριακό υλικό: LIFE GRECABAT

Δείτε επίσης