Ουμπέρτο Έκο: Ο τελευταίος Homo Universalis [5/1/1932 – 19/2/2016]

Επιμέλεια: Αλέξανδρος Τσατσαρούνος

απο Cyclades Open

Ο Ουμπέρτο Έκο (Umberto Eco) γεννήθηκε στην πόλη Αλεσάντρια του Πεδεμοντίου, στην Ιταλία, στις 5 Ιανουαρίου 1932 και ήταν o μοναχογιός του λογιστή Τζούλιο Έκο και της Τζοβάνα Μπίζιο. Λέγεται ότι το επώνυμο «Έκο» είναι το αρκτικόλεξο των λατινικών λέξεων «Ex Caelis Oblatus» («Θεϊκό Δώρο») και δόθηκε στον παππού του, που ήταν έκθετο, από ένα δημοτικό υπάλληλο.

Έλαβε αυστηρή και καθολική σχολική αγωγή, αλλά το κριτικό του πνεύμα το οφείλει, όπως ο ίδιος έχει γράψει: «στον πατέρα μου, που μου δίδαξε να δυσπιστώ, και στη μητέρα μου που δίδαξε να το λέω».

Ο Έκο στα 18 του χρόνια ξεκίνησε σπουδές Νομικής στο πανεπιστήμιο του Τορίνο, τις οποίες εγκατέλειψε πολύ σύντομα για να σπουδάσει Μεσαιωνική Φιλοσοφία και Λογοτεχνία. Ολοκλήρωσε τις σπουδές του το 1954, δημοσιεύοντας τη διδακτορική του διατριβή για τον Άγιο Θωμά τον Ακινάτη, η οποία ήταν η βάση  του πρώτου του βιβλίου Ζητήματα αισθητικής στον Θωμά Ακινάτη.

Ο πολιτισμός δεν ακυρώνει τη βαρβαρότητα, αλλά, πολλές φορές, την επικυρώνει. Όσο πιο πολιτισμένος είναι ένας λαός, τόσο πιο βάρβαρος και καταστροφικός μπορεί να γίνει.

Αμέσως μετά ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία κι εργάστηκε ως Διευθυντής Πολιτιστικού Προγράμματος στην Κρατική Ιταλική Τηλεόραση (RAI). Το 1959 έχασε τη δουλειά του στην τηλεόραση, γεγονός που τον ώθησε να ασχοληθεί περισσότερο με τη συγγραφή και τις διαλέξεις, ενώ έγινε Γενικός Επιμελητής του μη λογοτεχνικού τομέα του εκδοτικού οίκου Bompiani στο Μιλάνο και ξεκίνησε να γράφει τη στήλη «Diario Minimo» («Ελάχιστο Ημερολόγιο») στην εφημερίδα Il Verri. Εκείνη την περίοδο εξέδωσε και το δεύτερο βιβλίο του Τέχνη και κάλλος στην αισθητική του Μεσαίωνα.

Από το 1965 ακολούθησε ακαδημαϊκή καριέρα. Εξελέγη καθηγητής Οπτικών Επικοινωνιών στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας και το 1966 καθηγητής Σημειολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνο. Το 1971 του προσφέρθηκε η θέση τακτικού Καθηγητή Σημειολογίας στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, το 1974 οργάνωσε τον Διεθνή Σύνδεσμο Σημειολογικών Μελετών, ενώ το 1975 ανέλαβε την έδρα του Καθηγητή Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια. Το 1988 έγινε πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο του Αγίου Μαρίνου.

Μου φτάνει που ξέρω να διαβάζω, γιατί έτσι μαθαίνω αυτά που δεν ξέρω, ενώ όταν γράφεις, γράφεις μόνο αυτά που ξέρεις ήδη.

Η τέχνη του διαβάσματος έγκειται στο να ξέρεις ποιες σελίδες να πηδήξεις.

Το ακαδημαϊκό του ενδιαφέρον στράφηκε στις πολιτιστικές μελέτες και στην έρευνα του ρόλου της γλώσσας και της λογοτεχνίας στην κοινωνία, αλλά και στην επίδραση της κοινωνίας στη λογοτεχνία και τη γλώσσα. Ο Έκο έγραψε δεκάδες δοκίμια: Πώς γίνεται μια διπλωματική εργασία, Μεταξύ ψεύδους και ειρωνείας, Η αναζήτηση της τέλειας γλώσσας, Κήνσορες και θεράποντες, Ο υπεράνθρωπος των μαζών, Έξι Περιπλανήσεις στο Δάσος της Αφήγησης, Θεωρία της σημειωτικής, Η Αποκάλυψη του Ιωάννη, Πέντε ηθικά κείμενα, Ο Καντ και ο Ορνιθόρυγχος, Η ποιητική του Τζέιμς Τζόις, Τι πιστεύει αυτός που δεν πιστεύει κ.ά.

Οι ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης έδωσαν το δικαίωμα να μιλάνε, σε λεγεώνες ηλιθίων που άλλοτε δεν μίλαγαν παρά μόνο σε μπαρ, αφού είχαν πιει κανένα ποτήρι κρασί, χωρίς να βλάπτουν την κοινότητα. Τους αναγκάζαμε αμέσως να σωπάσουν, αλλά σήμερα έχουν το ίδιο δικαίωμα λόγου με ένα βραβείο Νόμπελ. Είναι η εισβολή των ηλιθίων.

Το 1980 άρχισε να γράφει μυθιστορήματα (Το όνομα του Ρόδου-1980, Το εκκρεμές του Φουκώ-1988, Το νησί της προηγούμενης μέρας-1994, Μπαουντολίνο-2001, Η μυστηριώδης φλόγα της βασίλισσας Λοάνα-2006, Το κοιμητήριο της Πράγας-2010, Το φύλλο μηδέν-2015). Όταν έγραψε το πρώτο του μυθιστόρημα, Το όνομα του Ρόδου, οι εκδότες του υπολόγιζαν τις πωλήσεις γύρω στα 30.000 αντίτυπα. Τελικά πουλήθηκαν 9.000.000 αντίτυπα σε όλο τον κόσμο.

Να φοβάσαι τους προφήτες κι αυτούς που είναι έτοιμοι να πεθάνουν για την αλήθεια, επειδή κατά κανόνα κάνουν και άλλους να πεθάνουν μαζί τους, μερικές φορές πριν από αυτούς και καμιά φορά αντί για αυτούς.

Ο Έκο γνώριζε πέντε γλώσσες, μεταξύ των οποίων αρχαία ελληνικά και λατινικά. Ζούσε με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους, άλλοτε στο δαιδαλώδες διαμέρισμα του στο Μιλάνο με την βιβλιοθήκη των 30.000 βιβλίων και άλλοτε στο εξοχικό του στο Ρίμινι, σ’ ένα τεράστιο κτήμα του 17ου αιώνα, το οποίο παλιά ήταν σχολείο Ιησουιτών.

Ο Ουμπέρτο Έκο πέθανε σε ηλικία 84 ετών στις 19 Φεβρουαρίου 2016.

Ακόμα και οι μεγαλύτεροι συγγραφείς δεν θα μπορούσαν να επινοήσουν κάτι σαν το θάνατο. Ο οποίος -οφείλουμε να συμπληρώσουμε- είναι ένα μέσον που μπορεί να το χειριστεί μόνο μια Απέραντη Σοφία. Στα δικά μας τα χέρια, θα ήταν καταστροφή.

Ο τίτλος του αφιερώματος είναι δανεισμένος από την αφήγηση του Τάσου Παπαδόπουλου την Τετάρτη 5 Μαΐου 2021 στην Πολιτιστική Διαδικτυακή Πλατφόρμα Rembrandt and the Cat.

Δείτε επίσης